Праект «Аўтарытарныя патэрны ў школьнай адукацыі: педагагічныя ўстаноўкі, камунікатыўныя практыкі, эмацыйныя рэжымы» даследаваў, як аўтарытарныя мадэлі фарміруюцца, нармалізуюцца і ўзнаўляюцца ў беларускай школе — і якія магчымасці існуюць для іх пераадолення.
Даследчы праект · 2023—2024
Аўтарытарныя патэрны ў беларускай школьнай адукацыі
Як школа ўзнаўляе мадэлі ўлады — і ці могуць педагогі ім супрацьстаяць
Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт Ірына Сідорская — у даследчай камандзе
Пра даследаванне
Школа не існуе асобна ад палітычнай і сацыяльнай сістэмы
Не як асаблівасці асобных кіраўнікоў або педагогаў, а як устойлівыя інстытуцыйныя правілы і мадэлі ўзаемадзеяння: строгую іерархію, прыярытэт вертыкальных адносін і абмежаванне гарызантальных сувязяў. Важным аспектам стала неперапрацаваная спадчына савецкай школы.
Патэнцыял школы
Яна можа развіваць самастойнасць, крытычнае мысленне, дыялог і супрацоўніцтва — а можа ўзнаўляць строгую іерархію і слабасць зваротнай сувязі
Даследчы фокус
01
Педагог у аўтарытарнай сістэме
Наколькі педагог можа ствараць альтэрнатыўныя мадэлі дзейнасці і камунікацыі?
У межах агульнага праекта Ірына Сідорская даследавала ролю і патэнцыял педагогаў у супраціве фармаванню і праявам аўтарытарных патэрнаў.
Гэты ракурс дазваляе бачыць у педагогу не толькі чалавека, які працуе ў зададзеных сістэмай умовах, але і суб’екта, здольнага пры пэўных умовах дзейнічаць інакш
Метадалогія
Як праводзілася даследаванне
8
глыбінных экспертных інтэрв’ю
з беларускімі педагогамі з розным прафесійным досведам і пазіцыямі ў школьнай сістэме
Праект працягваўся ў 2023–2024 гадах і ўключаў распрацоўку тэарэтычнай і метадалагічнай рамкі, даследчыя семінары, збор і аналіз эмпірычных даных, падрыхтоўку прамежкавых і фінальных матэрыялаў і прадстаўленне вынікаў у акадэмічнай дыскусіі.
Што далі інтэрв’ю
Доўгі стаж часткі ўдзельнікаў і ўдзельніц дазволіў прасачыць змены ў беларускай школе на працягу значнай часткі перыяду незалежнай Беларусі
Вынікі
Што паказала даследаванне ролі педагогаў
Асабістая пазіцыя мае значэнне, але магчымасць дзейнічаць інакш залежыць ад інстытуцыйнага асяроддзя
Магчымасці педагога структурна абмежаваныя
Калі сама сістэма ўзнаўляе аўтарытарныя мадэлі, дзейнічаць паводле яе правілаў прасцей, чым паслядоўна ім супрацьстаяць. Многае залежыць ад школьнай адміністрацыі, прафесійнага асяроддзя і наяўнасці гарызантальных сувязяў.
Аўтарытарныя практыкі абмяжоўваюць прафесійную суб’ектнасць
Яны ўплываюць не толькі на адносіны паміж настаўнікам і вучнем, але і звужаюць аўтаномію саміх педагогаў, магчымасці самарэалізацыі, прыняцця рашэнняў і ўплыву на адукацыйны працэс. Кароткатэрміновая арганізацыйная эфектыўнасць такіх практык таксама падтрымлівае іх узнаўленне.
Супраціў магчымы
Яго падтрымліваюць асабістая прафесійная пазіцыя, спрыяльная адміністрацыя, гарызантальныя прафесійныя сувязі і асяроддзе, дзе іншыя мадэлі адносін атрымліваюць падтрымку.
Асаблівае значэнне маюць «выспы свабоды» — лакальныя асяродкі, у якіх аўтаномныя і гарызантальныя адносіны могуць існаваць не толькі як індывідуальнае выключэнне
Сістэма мае гендарнае вымярэнне
Беларуская школа — пераважна жаночае прафесійнае асяроддзе. Нефармальныя карпаратыўныя правілы, патрабаванні лаяльнасці і механізмы ціску ў такіх калектывах уплываюць на магчымасці педагогаў супрацьстаяць аўтарытарным практыкам.
Ад педагога — да сістэмы
Праблему нельга звесці да «аўтарытарных настаўнікаў»
Паводзіны асобнага чалавека фарміруюцца ў асяроддзі, якое заахвочвае адны мадэлі дзейнасці і робіць іншыя больш складанымі і рызыкоўнымі
Беларуская школа не толькі знаходзіцца пад уплывам аўтарытарнай дзяржавы. Праз штодзённыя адукацыйныя, кіраўніцкія і камунікацыйныя практыкі яна сама можа станавіцца механізмам узнаўлення аўтарытарнага парадку.
Таму дэаўтарытарызацыя адукацыі патрабуе не толькі змены паводзін асобных педагогаў, але і перабудовы інстытуцыйных умоў, у якіх яны працуюць.
Практычны вынік
12
рэкамендацый па пераадоленні аўтарытарных патэрнаў
Што неабходна змяніць
Рэкамендацыі датычацца дэцэнтралізацыі адукацыйнай сістэмы, павелічэння аўтаноміі школ, змены прынцыпаў адукацыйнага менеджменту, развіцця гарызантальных прафесійных сувязяў і суб’ектнасці педагогаў, а таксама стварэння культуры дыялогу, самапавагі, узаемапавагі і крытычнага мыслення.
Поўны тэкст артыкула і 12 рэкамендацый ↗
Праект
Даследчая каманда і падтрымка
Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт
Даследаванне рэалізоўвалася на базе Цэнтра даследаванняў інтэрсуб’ектыўнасці і міжасобаснай камунікацыі ЕГУ.
Таццяна Шчытцова
Кіраўніца даследчага праекта
Ірына Сідорская
Удзельнічала ў распрацоўцы даследчай рамкі і метадалогіі, зборы і аналізе эмпірычных даных, семінарах і падрыхтоўцы выніковых матэрыялаў.
Civil Society Support Foundation
Падтрымала рэалізацыю даследчага праекта
Прэзентацыя вынікаў
Верасень
2024
Навукова-практычная канферэнцыя «Overcoming Authoritarian Patterns in School Education: pedagogical attitudes, communicative practices, emotional regimes» у Еўрапейскім гуманітарным універсітэце ў Вільнюсе.
Даклад Ірыны Сідорскай: «Роля і патэнцыял педагогаў у супраціве фармаванню і праявам аўтарытарных патэрнаў».
Rola i potencjał nauczycieli w oporze przeciwko formowaniu i przejawom autorytarnych wzorców w białoruskiej edukacji szkolnej
Ірына Сідорская
Wschodnioznawstwo, т. 19, с. 45–56.
Артыкул развівае адзін з цэнтральных сюжэтаў даследавання: педагог як патэнцыйны суб’ект супраціву нормам і практыкам аўтарытарна арганізаванай адукацыйнай сістэмы.
Чытаць артыкул ↗